Политичкиот идеал на владеењето на правото

Политичкиот идеал на владеењето на правото

СЕРИЈАЛ: Патешествие низ најважните трудови на проф. д-р Фридрих Август фон Хајек

V дел: Политичкиот идеал на владеењето на правото

Во 1955 година Хајек предавал четири лекции во Националната банка на Каиро, Египет насловени како „Политичкиот идеал на владеењето на правото“ каде Хајек го трасира концептот на владеење на правото од античките грчки и римски времиња, неговата еманципација во англискиот правен систем, потоа различното поимање на тој концепт во европските континентални земји и на крај неговото опаѓање започнувајќи во годините после Првата светска војна. Овие лекции се всушност предвесник на неговата книга од 1960 година „The Constitution of Liberty“, но според мене во овие четири лекции Хајек подиректно и поконцизно го утврдува историскиот развиток на владеењето на правото и како тој е поврзан со концепцијата за индивидуална слобода. Четирите лекции редоследно се со следниве наслови:

  • Слободата и законот (Freedom and the Law),
  • Либерализмот и администрацијата [овде зборот администрација можеби посоодветно е да се преведе како извршната власт, но сепак го оставам според Хајековото (германско) поимање] – Liberalism and Administration (the Rechtsstaat),
  • Заштитните механизми на индивидуалната слобода (Safeguards of Individual Liberty) и
  • Опаѓањетo на владеењето на правото (The Decline of the Rule of Law).

Во следните неколку параграфи ќе се обидам да ги објаснам главните поенти на четирите лекции. Мора да се каже дека лекциите не се наменети за пошироката публика туку повеќе се наменети кон експерти на правото, па оттука напишаното што следува не треба да се сфати како цел за себе и според тоа е премного упростено. Ова од причина што не сум правник, ниту сум се занимавал нешто екстензивно со правото, па затоа техничките детали се изоставени.

Хајек иако најмногу е познат како економист, сепак тој по професија првично е правник затоа што во негово време економијата и правото не биле одвоени, односно тој што сакал да изучува економија морал да се запише на правни студии, па како потдисциплина да ја одбере економијата. Од овие причини Хајек многу добро ги владее теоретски правни концепти.

Интегрално четирите лекции објавени се во Собраните дела на Ф.А. Хајек том 15: Пазарот и останатите редови (The Market and Other Orders)

Хајек претставува две причини за започнувањето на неговите лекции со дискусијата за историскиот развиток на владеењето на правото (Rule of Law). Првата, бидејќи според Хајек тивка револуција се случува во западното разбирање на правото/законот (Law) во текот на 19-от и почетокот на 20-от век. Тивка во смисол дека концептот на владеење на правото сѐ уште се користи, но значењето на концептот се менува драматично. Таквото значење според Хајек ги доведува во ризик заштитните механизми на индивидуалната слобода. Втората причина зошто почнува да го следи историскиот развиток на владеењето на правото е тоа што според Хајек апстрактното поимање на концептот без неговата историска содржина само во многу ретки случаи вродува со плод. Ова од причина што Хајек оние мислители кои мислат дека човековата цивилизација е производ на човековиот разум ги именува како конструктивни рационалисти и кои според него направиле многу штета во 19-от и 20-от век особено во областа на општествените науки (повеќе за ова може да се прочита во Хајековиот есеј Kinds of Rationalism). Хајек е припадник на втората група мислители според кои човековиот разум е производ на цивилизацијата која пак не е смислено направена од човекот, туку израснала низ процес на еволуција. Оттука апстрактното поимање на концептот на владеењето на правото според кое тој концепт е производ на човековиот разум Хајек го отфрла, и токму поради тоа се решава да го дискутира неговиот историски развој поимајќи дека концептот на владеење на правото израснал низ процес на еволуција слична како Дарвиновата теорија на природна селекција.

Според Хајек концептот на владеењето на правото е нешто друго и пофундаментално отколку придржување кон концептот на легалност. Владеењето на правото е остро спротивставено со начелото на арбитрарно владеење/арбитрарна влада, а сведување на владеењето на правото на чиста легалност ѝ овозможува на владата да дејствува арбитрарно. Па оттука владеењето на правото мора да се поима како екстра-легално правило (extra-legal rule) што само по себе не може да биде сопствен закон и може да постои единствено како начело кое треба да каже што треба добрите закони да поседуваат (Rule of Law is ―an extra-legal rule, which cannot itself be a law but can only exist as the governing opinion about the attributes good laws should possess (PIR, p. 26). Хајек го отфрла секој обид принципот на владеење на правото да се базира на разбирањето на „природното право“ или високото право (higher law). Наместо тоа за него е „премногу едноставно решение да се мисли на владеењето на правото како концепт што постои како објективна валидност изводена од човековата волја.“

Со други зборови владеењето на правото е едноставна доктрина која кажува какви треба да бидат законите, односно кои карактеристики тие треба да ги поседуваат за да бидат во согласност со начелниот принцип на владеење на правото. Оттука владеењето на правото не е само принцип според кој се бара почитување на легалноста или на принципот на конституционализам, туку принцип којшто се занимава со основата на легитимноста на владините дејствија, односно подразбира одредени барања кои се однесуваат на содржината на Уставот.

Бидејќи владеењето на правото претставува ограничување на сите законодавства следува дека тој не може да се смета за закон во иста смисла како што се смета за закон она што законодавецот го донесува. Оттука концептот на владеење на правото не произлегува логички од човековиот разум, односно во суштина се базира на човековото разбирање и само дисциплина и оттука не може да се тврди дека законодавецот со закон може да ги ограничи своите моќи, бидејќи единствено законодавецот има моќ да поништи веќе донесен закон. Принципот на владеење на правото за Хајек треба да се смета како нешто што тој го нарекува мета-легална доктрина (meta-legal doctrine) според која тој може да биде ефективен само кога законодавецот се чувствува ограничен да го почитува.

Според тоа за Хајек законодавецот не може да ги ограничи неговите сопствени моќи (contradictio in adjecto), па затоа е важно да се утврди кој е ултимативниот законодавец (ultimate legislator). Една нишка на демократската теорија сугерира дека „ние луѓето“ (“the people”) ја имаат оваа позиција на ултимативен законодавец и Хајек се наклонува да го прифати ова гледиште. Бидејќи аргументот на Хајек е дека владеењето на правото е ефективно само тогаш кога законодавецот се чувствува дека е ограничен од него – го применува овој аргумент специфично за демократските системи. Во демократијата тоа значи дека дали принципот на владеење на правото ќе биде почитувано или не, зависи од јавното мислење, односно од тоа дали граѓаните/општеството имаат смисол за правда која им преовладува внатре во општеството (If belief in the Rule of Law is part of the underlying convictions, both legislation and jurisdiction will tend to approach it more and more. If, on the other hand, its principles are represented as impracticable or perhaps even as undesirable, and people cease to strive for their realization, they will rapidly disappear; a society where this happens will quickly move backwards towards that state of arbitrary tyranny against which the movement for the Rule of Law was directed. (PIR, p. 33).

Хајек со историската дискусија на владеењето на правото евидентно сака да го искаже ставот дека принципот на владеење на правото не е човеков производ/креација, туку комплекс на доктрини кои биле воспоставени во различни времиња и кои се поврзани да служат за одредена цел или според него (The end of Rule of Law is to limit coercion by the power of the state to instances where it is explicitly required by general abstract rules which have been announced beforehand and which applied equally to all people, and refer to circumstances known to them (PIR, p. 34).

Една важна примена на принципот на владеење на правото е „nullum crimen, nulla poena sine lege“, односно правилото според кое ништо не може да се третира како криминал и да се казнува ако за направениот криминал не постои закон којшто го утврдува криминалот.

Хајек идентификува три принципи кои законите мора да ги имаат за да соодетствуваат на концептот на владеење на правото. Тие се дека законите мора да бидат општи, еднакви и извесни (certain). Законите треба да бидат општи не само во смисла дека треба да се однесуваат еднакво кон сите луѓе, туку исто така во смисла дека не треба да се однесуваат кон специфични нешта, туку треба да се однесуваат секогаш кога одредени апстрактно дефинирани услови се задоволени. Хајек пред да ги раздлабочи овие теми претходно се занимава со прашањето на еднаквоста во дискусијата за античкото грчко потекло на владеење на правото. Изономија е грчкиот збор којшто го користи Херодот со значење на еднаквост пред законот и е клучна компонента на Хајековиот аргумент дека имало разбирање дека владеењето на правото се однесува на индивидуалната слобода уште во античкиот свет, наспроти комуналната слобода.

Хајек смета дека вториот принцип – еднаквоста пред законот дека е најтежок и можеби и најважен прицнип од трите. Хајековите потешкотии околу еднаквоста пред законот можат да бидат сумирани преку две точки: законите мора да бидат исти за сите и било која диференцијација која законот ја прави не смее да биде со цел одредена група на луѓе да биде преферирана во однос на друга или да има корист во однос на друга. За Хајек еднаквоста пред законот е важна затоа што претставува најдобра шанса за минимизирање на опресијата од страна на државата, бидејќи ако се почитува ова начело тогаш опресивното законодавство е многу неверојатно.

Извесноста на законите, однсно третиот принцип за Хајек е најважен во областа на економските активности (―I doubt whether the significance which the certainty of the law has for the smooth and efficient working of economic life can be exaggerated, and there is probably no single factor which has contributed more to the greater prosperity of the Western World, compared with the Orient than the relative certainty of the law which in the West had early been achieved (PIR, p. 36).

Можеби најинтересниот дел во аргументот на Хајек се неговите размислувања околу поделбата на власта. За Хајек иако поделбата на власта е важна компонента на владеењето на правото, сепак според него треба да се биде претпазлив на таквите процедурални правила и тие секогаш треба да се судат според условите што ги поддржуваат принципите на владеењето на правото (―The principle that the general rules should be laid down apart from their application to particular instances almost requires that these distinct functions should be performed by distinct groups of people (PIR, p. 37). The legislature is responsible for enacting general rules, and those rules are then applied in specific individual cases by judges who had no part in the initial debate and enactment of the law).

Во дискусијата за поделба на власта Хајек прави уште еден аргумент којшто чепка на современите контроверзии на оригиналната намера на јуриспруденцијата, особено гледишатата за оригинализмот и текстуализмот во толкувањето на законите и Уставот (повеќе за оригинализмот и текстуализмот види тука). При што Хајек пишува (Since what should count ought not to be the hidden intentions of the maker of the rules but what they rules as they have been promulgated must mean to an impartial observer, it would seem necessary that their application should be left to an independent authority (PIR, 37). Во суштина Хајек дава критика на концептот на оригинализам, нешто што во современо време децении подоцна го прави и судијата Антонин Скалија којшто зборува за оригиналното значење на законите и Уставот, наместо за оригиналната намера на законодавецот.

Иако оваа дискусија ја става под рубриката на поделба на власта, сепак за Хајек е прилично јасно дека добро функционирање на принципот на владеење на правото значи дека судската власт во суштина нема да има никаква моќ (If this ideal could ever be fully achieved the judge could hardly be regarded as a separate power but would rather become a kind of machine applying the law (PIR, p. 37). Сепак Хајек е реалист и знае дека целосното почитување на овој идеал е многу неверојатно од причини што (it is probably inevitable that certain general conceptions enter into the interpretation of the law which are not explicitly stated in the law, and second, ―in the actual struggle of forces the persons who have to apply the law are among the most important (PIR, p. 37).

Хајековата четврта лекција се однесува на опаѓањето на концептот на владеење на правото. За Хајек концептот на владеење на правото го достигнува врвот во одреден период на минатото и потоа постепено опаѓа барем во земјите којшто за него се важни, односно Британија, Франција, Германија и САД.

Во овој дел Хајек дава детална анализа за состојбата на владеењето на правото во сите четири држави за кои тука нема да се задржам и само ќе укажам на најважните поенти на оваа четврта лекција.

Додека растот на владеењето на правото во Англија било бавно и згрчено, во Франција било брзо под влијание на конструктивните рационалисти. За Хајек илузија е тоа што во Франција и другите континентални земји преовладувало мислењето дека само може да се препише концептот на владеење на правото од англиската традиција во нивните земји (Put simply, the evolved practices of British law and life could not be replicated in settings with a different cultural and political evolution. The results of Britain‘s evolution became the model for ―Continental students who by deliberate legislation hope to equal and improve upon what Britain had achieved by slow growth (PIR, p. 16)

Хајек понатаму аргументира дека Француската револуција била главно инспирирана од идеалот на владеење на правото, но сето тоа било попусто, бидејќи по Француската револуција кога веќе контролата му припаѓала на народот, а не на кралот – тие ги уништиле сите заштитни механизми против искористување на моќта прокламирајќи дека сега кога власта е на народот ограничувањето на законодавната моќ е непотребна.

Во Германија историциските и позитивистичките критики му се спротивставиле како на природното право така и на Кантовите основи на Rechtstaat (германското поимање на владеење на правото/ повеќе околу историцизмот и позитивизмот види тука). Историцискиот пристап создал морален и легален релативизам со кој се игнорирале искуствата отелотворени во традициите и институциите. Бидејќи легалниот позитивизам не знае за други принципи освен позитивните закони и оттука бидејќи не постои критериум за судење дали одреден закон е добар или лош – владеењето на правото во оваа концепција нема значење.

При што на крај доаѓаме кон целата поента на четирите лекции/предавања, односно дека со настапот на легалниот позитивизам, принципот на владеење на правото било редуцирано само на едноставна легалност која од друга страна не овозможува никаква заштита од арбитрарни и дискриминаторски законодавства или владини дејствија. На ова Хајек му придава особено значење и аргументите преставени тука ги проширува во книгата „Constitution of Liberty” (1960) како и во три томната книга „Law, Legislation and Liberty” (1973).

Текстот е преземен од личниот блог на авторот, и можете да го најдете тука.

Илија Васиљески,
Либертаниа